Ecz. Erol AFACAN
TEB 45. Bölge Çorum Eczacı Odası Başkanı

6197-6643-3.2.1.0
THE END

6 Ekim 2026

Biz hâlâ zincir eczaneler gelecek mi diye tartışırken, dünyada hastanın bağımsız eczanenin kapısına hiç gelmeden ilacına ulaşabileceği sistemler büyüyor. Mesleğin geleceği, bizim alıştığımız tartışmaların çok ötesinde şekilleniyor.

İlaç üreticileri hastaya doğrudan erişmek istiyor. Teknoloji şirketleri sağlık bilgisine ulaşmayı, hekim başvurusunu, reçete yenilemeyi ve ilaç teminini aynı dijital ortamda birleştiriyor. Hasta bu yapının içine girdiğinde, karşısına çıkan seçenekleri ve izleyeceği yolu büyük ölçüde o sistem belirliyor. Eczacılığın geleceğini konuşacaksak önce bu değişimi görmek zorundayız.

ABD’deki LillyDirect bunun somut örneklerinden biri. Hasta, üreticinin markasını taşıyan platformda belirli ürünlerle karşılaşıyor; kendi hekiminden aldığı reçeteyle ilerleyebiliyor veya platform üzerinden bağımsız sağlık hizmeti sağlayıcılarına ulaşabiliyor. Hekim, hastayı değerlendirerek klinik kararını bağımsız veriyor. Düzenlenen uygun reçete ise platformun yönlendirdiği kendi eczaneleri üzerinden karşılanabiliyor ve istenirse kapıya kadar teslim veya kendisine en yakın teslimö noktası seçip buradan teslim alabiliyor. Böylece ürün bilgisi, hekime erişim ve ilaç temini üreticinin kurduğu dijital ortamda bir araya geliyor.

Ardından hastaya cazip gelen ekonomik koşullar sunuluyor: uygun hastalara tasarruf programları, belirli ürünlerde özel fiyatlar ve teslim kolaylığı. Zepbound’un bazı dozlarında avantajlı fiyatın 45 gün içinde yeniden temin koşuluna bağlanması bunun bir örneği. Bu koşullar hastanın aynı kanalda kalmasını teşvik edebiliyor.

Peki, hastanın işini kolaylaştıran her uygulamaya karşı mı çıkacağız?

Elbette hayır. Hastanın kolay erişim ve uygun maliyet beklentisine bizim de cevap üretmemiz gerekiyor. Ancak hasta ilişkisinin kontrolü, seçeneklerin görünürlüğü ve hizmetin ekonomik koşulları belirli şirketlerde yoğunlaşıyorsa, bağımsız ve özgür eczacılığın geleceği açısından bunun sonuçlarını sorgulamak zorundayız.

Bir eczanenin devre dışı bırakılması için kapısına kilit vurulması gerekmiyor. Eczacı, hastasını tanıyan ve tedavisini izleyen sağlık danışmanı konumundan, bir platformun gönderdiği işlemi o platformun şartlarıyla yerine getiren kişiye dönüşebilir. Tabela yerinde kalır; mesleki ve ekonomik bağımsızlık aşınır.

Üstelik dönüşüm ilaç teslimiyle sınırlı kalmıyor. Amazon’un One Medical bünyesindeki Health AI asistanı, şirketin açıklamasına göre sağlık sorularını yanıtlıyor, tahlil sonuçlarını açıklıyor, randevu ve ilaç yenileme süreçlerine yardımcı oluyor. Hasta, yenilenen reçetesini Amazon Pharmacy’den karşılamayı da seçebiliyor. Hastayla ilk temastan ilaç teminine uzanan süreç aynı şirketin hizmetleri arasında kurulabiliyor.

Bugün yardımcı olan yapay zekâ ajanları, yarın hastanın ilaçla ilgili ilk başvuru noktası haline gelebilir. Hastanın ne soracağını, hangi bilgiyle karşılaşacağını ve nereye yönlendirileceğini etkileyebilir. Eczacının bilgisi yazılıma aktarılırken, eczacının mesleki yetkisi ve hasta ilişkisi bu yapının dışında kalırsa kaybedeceğimiz alanın büyüklüğünü şöyle bir düşünün.

Eczanelerin birinci basamak sağlık hizmetlerindeki yetki ve sorumluluklarının artırılmasında neden ısrar ediyoruz?

Çünkü eczacının hastanın hayatındaki yerini güçlendirmek zorundayız. Toplum eczaneleri mevzuatta zaten birinci basamak sağlık hizmet sunucuları arasında sayılıyor. Ancak yetkilileri ve sorumluluk alanları belirlenmedi. Artık bu sıfatın, günlük sağlık hizmetinde daha güçlü bir karşılığını oluşturmak zorundayız.

Kronik hastalıkların ilaç tedavisinin izlenmesi, ilaçların birlikte değerlendirilmesi, kullanım hatalarının önlenmesi, tedaviye uyum, farmakovijilans ve koruyucu sağlık danışmanlığı açık yetki ve sorumluluklarla düzenlenmelidir. Eğitimini, akreditasyonunu, hekimle iş birliğini, kayıt ve denetimini kurmalıyız. Sunulan sağlık hizmetinin ekonomik karşılığını da tanımlamalıyız.

Biz eczacının bu alanlardaki rolünü geliştirmekte gecikirken teknoloji şirketleri hastanın sorusunu karşılayan, onu hizmete bağlayan ve takibini yapan sistemlere yatırım yapıyor. Eczacının yetkilerini dar tutup aynı alana başka yapıların yerleşmesini seyredemeyiz.

6197 kapsamında internetten satışa alan açılması tartışılırken Bakanlığa soracağımız soru da budur: Bu değişiklik hastanın bağımsız eczacısına erişimini mi güçlendirecek, yoksa üreticinin hastaya uzanan ticari kanalını mı? LillyDirect gibi modelleri gördükten sonra, her düzenlemenin kime hangi imkânı sağlayacağını hesap etmek zorundayız.

6197 sayılı Kanun’un mevcut 24. maddesinde elektronik ortamda ilaç satışı ve reçete yönlendirmeye ilişkin yasaklar bulunuyor. Bu güvencelerin geleceğini tartışırken eczacının dijital ortamda sunacağı hizmetleri de açıkça tanımlamalıyız.

Eczacılık hizmeti sunan yapay zekâ ajanlarının doğrulanmış bilgiyle çalışması, yetkili eczacının gözetimi altında bulunması, denetlenebilmesi ve hata halinde sorumluluğunun belirlenmesi gerekir. Hasta verisinin korunması ve ticari amaçlarla kullanımının sınırları güvenceye alınmalıdır. Yapay zekâ alanını, artık süper zekâ başlığı altında tartışılan gelişmeleri de izleyerek, mesleğin bilgisi ve kamu yararı temelinde yönetmeliyiz.

Hastanın eczacısını özgürce seçmesi korunmalıdır. Üreticinin fiilen yönettiği firma eczaneleri düzenine, özgür ve bağımsız eczacı danışmanlığının aşındırılmasına ve reçetenin ticari teşviklerle belirli kanallara taşınmasına izin verilmemelidir. Eczacının adı ruhsatta bulunurken mesleki karar yetkisi başkalarının eline geçiyorsa, o yapıyı ayrıca sorgulamak gerekir.

Bütün bunları mevcut meslek örgütü yapımızı hiç tartışmadan gerçekleştirebilir miyiz?

Mesleğin reformu, meslek örgütünün reformunu da zorunlu kılıyor. Türk Eczacılığının RÖNESANSI için 6197 sayılı Kanun’la birlikte 6643 sayılı Türk Eczacıları Birliği Kanunu’nun da yeniden yazılması gerektiğini düşünüyorum.

Mesleğin yetkilerini genişletirken, o yetkileri koruyacak örgütün kapasitesini de büyütmek, teşkilat yapısını güçlendirmek ve proaktif bir örgüt yapılanmasına kavuşturmak zorundayız.

1956 yılında kabul edilen 6643 sayılı Kanun bu yıl yetmiş yaşında. Yıllar içinde değişiklikler yapıldığını biliyoruz. Bugün önümüzde duran ihtiyaç ise mesleğin ve örgütün geleceğini bütün olarak ele alan kapsamlı bir yenilenmedir.

1950’lerin, 1960’ların, 1970’lerin ve 1990’ların eczacılığını yöneten yasal çerçeveyle 2000’leri, 2010’ları ve 2020’leri ne kadar yönetebildiğimizi dürüstçe sorgulamalıyız. Güçlükle yönettiğimiz, kimi zaman da yönettiğimizi düşündüğümüz bu dönemlerden sonra 2030’ları, 2040’ları ve 2050’leri aynı kurumsal alışkanlıklarla karşılayamayız. Hastaya erişim, ilaç hizmeti ve mesleki karar süreçleri değişirken, yönetim anlayışımızın yerinde sayma hakkı yoktur.

Divit, hokka, kâğıt ve kalem çağının yönetim refleksleriyle şekillenen mevzuatla;

Yazılımın, kodun ve yapay zekâ ajanlarının şekillendirdiği geleceğe hâkim olamayız.

Bu araçları anlayan, iyi kullanan, üreten ve denetleyebilen reformist proaktif yönetimler elzemdir. Mesleğin teknolojik kapasitesini kurmak, artık yönetim sorumluluğumuzun bir parçasıdır.

Yeni 6643; demokratik temsili, mesleki özerkliği, katılımcılığı ve hesap verebilirliği güçlendirmelidir. Şeffaf bütçe, uzman kadrolar, sürekli eğitim ve ortak dijital altyapı bu yapının içinde yer almalıdır. Yazılım geliştirme, araştırma ve veri güvenliği için ayrılan kaynaklar; yönetimler değiştiğinde kesintiye uğramayan kurumsal birikime dönüşmelidir.

Kanunları yenilemek kadar, o kanunlarla ne yapacağımıza karar vermek de önemlidir. Biz oda yöneticileri ve Türk Eczacıları Birliği yöneticileri, bu dönüşüm karşısında sessiz kalamayız. Gelişmeleri uzaktan izlemeyi kabul edemem. Bu eleştirinin muhataplarından biri de benim. Mesleğin geleceği için ne ürettiğimizi, hangi kapasiteyi oluşturduğumuzu kendimize de sormak zorundayız.

TEB bünyesinde Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Uygulamaları Komisyonu var. Ben de bu komisyonun bir üyesiyim. O hâlde özeleştirimizi de açıkça yapalım.

Komisyonumuz yeterli sıklıkta toplanmıyor; ortaya koyduğumuz performans da arzu ettiğimiz düzeyin gerisinde kalıyor. Bu tablonun sorumluluğunu ben de taşıyorum. Teknoloji böylesine hızlı ilerlerken, çalışma tempomuzun geride kalmasını olağan karşılayamayız. Düzenli toplanan, somut hedefler belirleyen, görev ve takvimini netleştiren, aldığı kararları uygulamaya dönüştüren bir çalışma düzenini kurmak zorundayız.

Türk Eczacıları Birliği bünyesinde, mevcut komisyonun birikimiyle çalışacak; bütçesi, teknik kadrosu, takvimi ve uygulama sorumluluğu belirlenmiş bir Dijital Eczacılık, Yapay Zekâ ve Süper Zekâ Araştırmaları Birimi derhal kurulmalıdır. Eczacılar, yazılım geliştiriciler, klinik uzmanlar, hukukçular ve veri güvenliği uzmanları aynı hedef için çalışmalıdır.

Bu birim, eczacıya hizmet eden güvenilir ajanlar geliştirmeli; dışarıdan alınan sistemleri değerlendirmeli; üretici etkisinden bağımsız karar destek araçları oluşturmalıdır. Odalar eğitim ve saha uygulamalarını üstlenmelidir. Ortaya çıkan ürünün eczacıya ve hastaya ne sağladığı ölçülmelidir. Mesleğin ihtiyaçlarını başkalarının ticari önceliklerine bırakmadan, kendi bilgi ve üretim kapasitemizi oluşturmalıyız.

Peki, bütün bunlar yaşanırken Türkiye’de biz ne konuşuyoruz?

Mesleki gündemimizin bir bölümünde ilaç şirketlerini boykot etmeyi, ilaçları kırmızı ve yeşil listelere ayırmayı, eşdeğer ilaç kavramını bu tercihlere dayanak yapmayı tartışıyoruz. Bilimin ışığında hareket etmesi gereken sağlık kurumları olarak bu yaklaşımın hastaya ne anlattığını düşünmeliyiz.

İnsanlığa yönelen zulme seyirci mi kalacağız?

Elbette kalmayacağız. Her zaman ifad ediyorum. Sesimizi yükselteceğiz, tepki koyacağız, sorumluluk alacağız. Ancak bir firmanın tutumuna duyduğumuz itirazla ilacın bilimsel niteliğini birbirine karıştırmayacağız. Vicdanımızı ortaya koyarken bilimsel sorumluluğumuzu da taşıyacağız.

Eşdeğerlik; etkinlik, kalite ve güvenlilik değerlendirmeleriyle ortaya konulan bilimsel bir kavramdır. Bir ilacı firmanın kimliğine göre eşdeğer ilan edemeyiz; bilimsel olarak kabul edilmiş eşdeğerliği de siyasi veya ticari tercihlerimizle değersizleştiremeyiz. Hastanın tedavisine güvenini korumak ve ilaç seçimini klinik uygunluk temelinde yapmak zorundayız.

Tepkimizi üretimle güçlendirelim. Araştırmayla, çalışmayla, bilimle güçlendirelim. Yerli üretimi, kendi yazılımımızı ve mesleki veri altyapımızı geliştirelim. Küresel şirketler hastaya erişimin geleceğini kurarken, bizim enerjimizi mesleğimizin ve toplum sağlığının geleceğine yöneltmemiz gerekiyor.

Eczacının birinci basamaktaki rolünü güçlendirmek, dijital eczacılığı mesleki güvencelerle düzenlemek, yapay zekâ alanında üretim kapasitesi oluşturmak ve 6197 ile 6643’ü birlikte yenilemek aynı reformun parçalarıdır. Eczacılığın rönesansı için gereken iradeyi bugün ortaya koymalıyız.

Yarın bu mesleği devralacak gençlerimize hangi geleceği bıraktığımızın hesabını vereceğiz. O gün, gelişmeleri gördüğümüz halde neden harekete geçmediğimiz sorulduğunda söyleyecek sözümüz olmalı.

6197’yi, 6643’ü ve kendi yönetim anlayışımızı yenilemezsek, mesleğin sonunu zincir eczaneler değil, geri sayımı öylece seyreden bizler hazırlayacağız:

3… 2… 1… THE END.



Dosya

Özgür Köşe

Dünyada Eczacılık

Sektörel Bakış

Çepeçevre

Kültür Sanat