Koku Duyumuz ve Yaşamımız

1.Bölüm

Son güncelleme: 10-03-2019

Uzm.Ecz.Sevil Ağalar Altınel

 

KOKU DUYUMUZ VE YAŞAMIMIZDAKİ ÖNEMİ

 

“Koku, gönül gözünü açar”

Mevlana…

 

Esans tarihin ilk çağlarından beri dini ayinlerde, hastalıkların tedavisinde, aşk ve savaşta, ölüm ve doğumda kullanılan, kadim, saygın vazgeçilmez güzel koku veya kokular karışımıdır. Milattan önce 4000 yılında güzel mis kokulu bitkilerin, reçinelerin, çiçeklerin, Çin, Arabistan ve Mısır’da kutsal amaçlarla yakıldığı ve dumanının tanrıya mesaj olarak gönderildiği bilinmektedir.

 

Tarihte koku, insanları etkileme amacı ile çok sık kullanılmıştır. Babil ve Çin’de kraliçeler çekici olabilmek için gül ve zambak kullanırken 12. yüzyılda Mısır Kraliçesi Kleopatra, Mısırlı rahiplere hazırlattığı içinde gülün de bulunduğu etkileyici kokusu ile bilinmektedir. Kleopatra parfüm kullanmayı o kadar çok severmiş ki; kokusu karaya ondan önce ulaşsın diye yelkenlerini bile parfümlü suyla yıkatırmış. Kleopatra sadece aklı ile değil kullandığı koku ile de çevresini etkilemiş ve dünya tarihinde iz bırakmıştır.

 

Eski Mısır uygarlığında bazı kokular altından daha değerli olup, dini törenlerde kokulu bitki ve çiçeklerden elde edilen hoş kokulu yağlar tütsü ile birlikte tanrıları mutlu etmek için kullanılmıştır. Güzel kokuları yaşamın ötesine de taşıma hayali ile ölülerini hoş kokulu yağlar ile mumyalamışlar ve mezarlarına armağan olarak kokulu yağlar, kremler koymuşlardır.  

Firavun Tutankhamon’ un mezarında yapılan kazılarda parfüm şişeleri ve krem vazoları bulunması, II. Ramses’in tanrı Ra için Karnak’taki Ammon Ra tapınağının duvarlarına "Sana güzel kokulu bitkiler ve en görkemli kokularla birlikte otuz bin öküz kurban ettim." yazdırması, kokunun ne kadar değerli olduğunun göstergesidir.

 

İnsanlar binlerce yıl önce koku ile ruhsal bağlantıyı keşfetmişlerdir. Kokular çeşitli hastalıkların iyileştirilmesinde kullanılmıştır. Türk tıp tarihinde İbn-i Sina ve Biruni gibi bilginler, içinde gülün de olduğu birçok çiçek ve bitki kokusunu, hastalıkları önleyici ve tedavi edici olarak uygulamışlardır. 

Bu alimler, gülü akıl hastalarının tedavisinde kullanmışlar, gülün hafızayı açtığını ve güçlendirdiğini görmüşlerdir.

Koku duyusu ile içgüdülerimiz, ruh halimiz, hafızamız, duygularımız ve hormonal sistemimiz arasında çok yakın ilişki vardır.

Kimi kokular hoşumuza giderken, kimisi bazı duygularımızı harekete geçirirler, bazı kokular ise anılarımızın canlanmasını sağlarlar.

 

Koku duyusu en eski duyumuzdur ve ön beyin, talamustan süzülmeksizin doğrudan beyne giden tek duyudur.

Koku duyusu, insanoğlunun ilk gelişen duyusudur. Görme, işitme ve hatta dokunma duyusundan önce, canlıların etraflarındaki kimyasallara tepki verebilmesi için gelişmiştir.

GÖRME: İnsan gözündeki dört ışık duyargası ile mümkündür. Buradaki alıcı işlevi gören hücreler, ışığı beynin anlayacağı dilden elektrokimyasal sinyallere dönüştürür.

DOKUNMA: Basınç, sıcaklık, sertlik, yumuşaklık, yüzeylerin pürüzlü    veya düzgün oluşu, sıcak, soğuk ve acıyı algılayan çeşitli alıcılara bağlıdır.

KOKU: İnsanda koku almayı sağlayan 1000’den fazla alıcı vardır. Bunlar yaşadığımız sürece yenilenir ve alışkın olduğumuz kokulara göre değişir. Bu karmaşık yapı çok sayıda farklı kokuyu birbirinden ayırmamızı sağlar.

Ancak ayırabildiğimiz kokuların hepsi için bir isim bulamayız. Belki de hakkında en az konuştuğumuz duyumuz koku almadır. Bir şeyin nasıl göründüğünü ya da duyulduğunu iyi tarif edebilir, ama iş kokuya gelince onu bağlantı kurduğumuz şeyle ifade etmeye çalışırız; örneğin, çiçek gibi, bozuk yemek gibi, yumurta kokusu gibi vs. olarak tanımlarız.

·        Talamus koku dışında diğer tüm duyu organlarından gelen verilerin kontrol edildiği bilginin düzenlenmesi ve dikkatle ilgili bilişsel süreçleri yöneten yapıdır.

·        Limbik sistemin parçaları olan hipokampus ve amigdala savaş ya da kaç davranışını yöneten yapılardır.

o   Hipokampus alınan verilerin içerik analizi, geçmiş yaşantılarla karşılaştırma, bilginin depolanması sürecinin yürütüldüğü  merkezdir.

o   Amigdala duyguları tanıma ve ifade etme ile ilgili görev alan alandır. Amigdala duygusal yönü olan içeriğin hipokampus tarafından daha canlı şekilde depolanmasını sağlamaktadır

 

 

İnsan günde ortalama 20.000 defa nefes almaktadır. Her nefes alımında çok çeşitli koku kaynaklarından moleküller koku alma sistemine ulaşmaktadır. Dolayısıyla nefes almak koklamak ile eşdeğerdir... Her duyu belirli sinir merkezleri tarafından desteklenmekte ve yürütülmektedir. Bununla birlikte koku alma sürecine aracılık eden nöral yollar ve mekanizmalar diğer duyu sistemlerinin nöroanatomik organizasyonundan oldukça farklı olarak özelleşmiştir.

Koku inhalasyonla burun mukozasından kan dolaşımına girebilmektedir. Böylece koku duyusu ile nörolojik ve sinirsel aktivasyon gerçekleşmektedir

 

Şakakların hemen yanında bulunan temporal lob koku duyusunun kaydedildiği merkezdir. Koku alma epitelinde burun mukusunda eriyen koku maddeleri ile teması sağlayan milyonlarca koku alma nöronu bulunmaktadır. Koku önce bu koku duyu nöronları tarafından saptanmaktadır. Ardından bu nöronlar beyindeki koku alma ampulüne sinyaller göndermektedir. Koku bilgileri talamusa uğramadan kokunun duygusal ve fizyolojik etkilerine aracılık eden limbik alanlara, feromonlara hormonal ve davranışsal tepkiler üretmek üzere iletilmektedir.

Koku sisteminin ayırıcı yapısının bir sonucu olarak kokunun belleği, yaratıcılığı, ağrı algısını, güven duygusunu, karar verme şekillerini etkileyen üst bilişsel fonksiyonlarla direkt bağlantı kurmaktadır.

Talamus beyne gelen çok sayıda uyaranı alarak korteksin ilgili alanına iletmektedir. Diğer tüm duyu sistemlerinden gelen bilgi serebral kortekse yönlendirilmeden önce talamusta işlenirken koku duyusu doğrudan limbik sistemin amigdala-hipokampus kompleksinde işlenmektedir.

Diğer duyular ile koku duyusu arasındaki bu farklılık koku duyusunun bilinçli bir farkındalık olmaksızın organizmanın otomatik davranış şekilleri geliştirmesine sebep olmaktadır.

Bu dolaysız bağlantılar kokunun duygusal yoğunluk içeren bir bağlamda deneyimlendiğinde koku ile olay arasındaki bağlantının daha güçlü olmasına ve koku yeniden deneyimlendiğinde yoğun duyguların ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Diğer duyu sistemlerinden hiçbiri bu tür yoğun duygu ve hafıza nöral substratlarıyla doğrudan temas kurmamaktadır.

Sanırım bu nedenle örneğin her kestane kokusu duyduğumda, çocukluğumda çini sobanın üzerinde pişen kestane eşliğindeki, büyük teyzemin güzel masallarını anımsarım. Bu duygu bende sonsuz bir mutluluk, huzur ve güven verir.

  

KOKU RESEPTÖR HÜCRELERİ

        Koku epitelinde 10 milyon kadar reseptör nöron bulunur.   Her reseptör nöronda 1000 kadar birbirine benzer reseptör protein bulunur.

         1000 değişik reseptör proteinin her biri farklı koku maddelerine hassastır.

         İnsan 10,000 değişik kokuyu ayırt edebilir. Ancak bunları isimlendirmek zordur.

         Köpekler insana göre kokuya 10,000 defa daha hassas olabilirler. Ancak bireysel olarak insan olfaktör reseptörü daha az hassas değildir, sadece köpekte daha fazla reseptör bulunur. İnsandaki 10 milyon reseptöre karşılık köpekte 1 milyar reseptör vardır.

         Koku hücresinin mukoza tarafındaki ucu bir yumru oluşturur ve bu yumrudan birkaç adet koku tüyü (silyumlar) çıkarak burun boşluğunun iç yüzünü örten mukus içine uzanır.

         Koku tüyleri mukus içinde çözünen koku molekülleri ile etkileşerek daha sonra koku hücrelerini aktivite eder.

         Koku hücreleri ise beyine stimulus gönderir.

       

      Genlerimizin % 3’ünün koku almaç hücrelerinin zarlarında bulunan farklı almaçları kodladığını keşfeden Richard Axel ve Linda B. Buck, bu keşifleriyle 2004 yılında tıp alanındaki Nobel Ödülü’nün sahibi olmuşlardır. Axel ve Buck çalışmalarının sonucunda 1000 genden oluşan büyük bir gen ailesi keşfetmiştir. Beyin koku merkezi duygularımızın, korkularımızın ve hafızamızın sistemi olarak da bilinen limbik sistemle çok yakından ilişki içerisinde. Bu nedenle hoş kokular ruh halimizi etkiliyor ve kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlıyor. Kokular aynı zamanda bilişsel yeteneklerimizi de etkiliyor. Araştırmacılar kokuların beynin duygularla ilgili bölümünü uyardığını, bu nedenle verilen kararların mantıklı olmayıp daha duygusal olduğu sonucuna ulaşmıştır.

           

                    

Her insanın belleğinde kalıcı bir yer edinen ve unutulmayan birçok hoş koku bulunmaktadır. Bu kokulardan bazılarını bir anlığına düşünmek bile, insanların o kokuyla bağlantılı anılarını tazelemeye yardımcı olur. Örneğin tarçın kokusu sizi çocukluğunuza götürebilir, anneannenizin yaptığı kurabiyeleri gözünüzün önüne getirebilir.  Veya mis gibi bir lavanta esintisi çocukluğunuzdaki temiz beyaz çarşaflarınızı anımsatabilir.

Algılanan her türlü koku, özel bir kodlamayla beynimizdeki koku belleğinde arşivlenmektedir. İyi bilinen bir gerçek ise kokuya ait bilgilerin görsel ve işitsel hafızaya göre daha kalıcı olmasıdır. Bu nedenle, tek bir kokunun algılanmasının sonucunda, zihnimizde birçok görüntü canlanabilmektedir.

Koku alma duyusu zayıflayan kişilerin hafızasının zayıfladığı ve depresyon geliştiği son yıllarda yapılan çalışmalarda görülmektedir.

İyi koku alabilen kişilerin, yön bulma konusunda da daha becerikli olduğu bilinmektedir.

Koku alma duyusu zayıflayan kişilerin libidolarınında düştüğü görülmektedir.

Kokunun yaşamımızdaki ve psikolojimizdeki etkileri ile yakında buluşmak üzere…

 

Uzm.Ecz.Sevil Ağalar Altınel

www.naturenurture.com.tr

 

 

REFERANSLAR:

 

                   1. Amoore, J. E. (1964). Current status of the steric theory of odor. Annals of the New York Academy of Sciences, 116(2), 457-476.

                   2. Bushdid, C., Magnasco, M. O., Vosshall, L. B., & Keller, A. (2014). Humans can discriminate more than 1 trillion olfactory stimuli. Science, 343(6177), 1370-1372.

                   3. Chess, A., L. Buck, M. M. Dowling, R. Axel, and J. Ngai. "Molecular biology of smell: expression of the multigene family encoding putative odorant receptors." In Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology, vol. 57, pp. 505-516. Cold Spring Harbor

                   4. Gerkin, R. C., & Castro, J. B. (2015). The number of olfactory stimuli that humans can discriminate is still unknown. Elife, 4, e08127.

                   5. Herz, R. S., & Engen, T. (1996). Odor memory: review and analysis. Psychonomic Bulletin & Review, 3(3), 300-313.

                   6. Keller, A., & Vosshall, L. B. (2004). A psychophysical test of the vibration theory of olfaction. Nature neuroscience, 7(4), 337-338.

                   7. Menini, A. (Ed.). (2009). The neurobiology of olfaction. CRC Press.

                   8. Semin, G. R., & De Groot, J. H. (2013). The chemical bases of human sociality. Trends in cognitive sciences, 17(9), 427-429.

                   9. Turin, L. (1996). A spectroscopic mechanism for primary olfactory reception. Chemical Senses, 21(6), 773-791.

                   10. Vosshall, L. B. (2015). Laying a controversial smell theory to rest. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(21), 6525-6526.

                   11. Wilson, D. A., & Stevenson, R. J. (2006). Learning to smell. Baltimore: Johns Hopkins UP.

  http://www.sciencedaily.com/releases/2011/09/110927183542.htm

  http://www.sciencedaily.com/releases/2011/04/110418161709.htm

             Lange, C., “Exquisite sense”, New Scientist, Sayı 2830, s. 45-47, Eylül 2011.

             http://fesraoz.blogspot.com/2012/05/beyni-etkisi-altina-alan-duyu-koku- 1.html

             http://www.saga.co.uk/health/mind/how-smell-affects-your-body-and- mind.aspx
How smell affects your body and mind
By Roger Dobson

             Keleş vd. 2006: 72

             Ozan 2016: 32

             Jhonson 2011: 5470

             Herz vd. 1996: 300).

             Moss vd. 2008: 71

             Villemure vd. 2003: 103

             Roberts vd. 2009: 50

             Herz ve Engen 1996: 300 


Eczacının Sesi/ Farmazi Akademi


Son eklenen haberler

Yazilarin tüm hakki Eczacinin Sesi e-gazeteye aittir. Imzali yazilar, yazarlarinin görüs ve sorumlulugu altindadir. Eczacinin Sesi e-gazetenin adi kaynak gösterilmeksizin alinti yapilamaz.



Ana Sayfanız Yapın | Ana Sayfa

Haberler | Yazarlar | Özgür Köşe | Alkol Hesap | İlaç Rehberi | Reklam | Üye Girişi |
Kamu Kurum | Yasal-Mali | Dosya | Kültür-Sanat | Çepeçevre | Söyleşi | Üye Girişi | İlanlar | Duyurular | Dünyada Eczacılık | Arama
TEB | Eczacı Odaları | TEİS | Eczacı Kooperatifleri | Sağlık Bakanlığı | TİTCK | SGK | Reçete Giriş | Gazeteler | TV'ler | İletişim